Savaştan onlarca yıl sonra çıkan bazı Eva Braun biyografilerine göre Adolf Hitler, filmin özel gösterimlerinde epey eğlenmiş; hatta filmdeki Diktatör'ün ofisinin Berlin Şansölyeliği'ndeki kendi odasına çok benzediğini söylemiş. Charles Chaplin'in dünya küresiyle oynadığı sahne de onu güldürmüş.
Adolf Hitler filmi Almanya'da ve işgal ettiği bütün ülkelerde yasakladı. Yine de merakına yenik düşüp Portekiz üzerinden bir kopya getirtti. Kayıtlara göre filmi iki kez tek başına izledi, ama tepkisi yazılmadı; yalnızca bir kez, Hynkel ile Napaloni'nin 'berber koltuğu sahnesi'nde güldüğü söylenir. Charles Chaplin "Ne düşündüğünü bilmek için her şeyi verirdim" demişti. Batı Almanya yasağı ancak 1958'de kaldırdı.
Sir Charles Chaplin, Hynkel'in kostümünü giymenin kendisini daha agresif hissettirdiğini ve ona yakın olanların, karakter olarak çekim yaptığı günlerde onunla çalışmanın daha zor olduğunu hatırladığını söyledi.
Sir Charles Chaplin, onun konuşma tarzını mükemmel bir şekilde taklit edebilmek için Adolf Hitler'in filmlerini incelemek için saatler harcadı. Sonunda bunu anlamsız heceler ve izole Almanca kelimelerin birleşimiyle yapacaktı.
Sir Charles Chaplin, stüdyoların kendisini filmi yapmaktan caydırmaya çalıştıklarını duyduğunda, Başkan Franklin D. Roosevelt, onu filmi yapmaya teşvik etmek için Harry Hopkins adında bir temsilciyi Chaplin'e gönderdi.
Hynkel'in konuştuğu Almanca tamamen saçmalık. "Jewish quarter"'deki mağaza tabelalarının, posterlerin vb. Yazıldığı dil, 1887'de Polonyalı bir Yahudi olan Dr. Ludwik Lejzer Zamenhof tarafından oluşturulan bir dil olan Esperanto'dur.
General Dwight D. Eisenhower, Müttefiklerin zaferinden sonra Fransa'da dağıtılması için Sir Charles Chaplin'den filmin Fransızca dublajlı versiyonlarını bizzat talep etti.
Sir Charles Chaplin, filmin doruk noktasındaki konuşmasını ulusal radyoda canlı okumak üzere bir daveti kabul etti.
İlk yazıldığında, Berber'in hâlâ Hynkel'in kılığında olduğu son konuşma, yatıştırma yoluyla barış çağrısıydı. Ancak Avrupa'dan gelen haberler üzerine Chaplin bunu herkes için barış ve özgürlük çağrısı olarak yeniden yazdı. Bazı eleştirmenler, özellikle köşe yazarı Ed Sullivan, konuşmanın saf Komünist propagandası olduğunu iddia etti.
Konrad Bercovici, komedyenin filmi kendisinin verdiği bir senaryodan intihal ettiğini iddia ederek Chaplin'e 6.450.000 dolar için dava açtı. 1947'de Chaplin'in Bercovici'ye 90.000 dolar artı 5.000 dolar tazminat ödediği bir anlaşmaya varıldı. Karşılığında Bercovici, Chaplin'i filmin tek yazarı olarak kabul etti ve ona senaryonun münhasır haklarının yanı sıra kendi iki hikâyesi üzerinde ilk opsiyon hakkı verdi.
Chaplin başlangıçta berber rolünü bir kâğıt asıcısı olarak düşünmüştü.
Oyun yazarı Daniel James, Erwin Piscator aracılığıyla Chaplin'in arkadaşı Hanns Eisler'le bağlantı kurdu ve senaryoda Chaplin'e yardımcı oldu.
Yapım Hikâyesi 21
Stüdyoların Charles Chaplin'i bu filmden caydırmaya çalıştığını duyan Başkan Franklin D. Roosevelt, ona temsilcisi Harry Hopkins'i göndererek filmi yapması için cesaret verdi.
Müttefikler Fransa'yı kurtardıktan sonra Dwight D. Eisenhower, filmin orada dağıtılabilmesi için Charles Chaplin'den Fransızca dublajlı kopyaları bizzat istedi.
Sessiz sinema döneminin bitişinden 11 yıl sonra vizyona giren bu film, Charles Chaplin'in baştan sona konuşmalı ilk sesli filmi.
Film Nazi işgalindeki bütün ülkelerde yasaklıydı, ama bir kez Alman seyirciye gösterildi. İşgal altındaki Balkanlar'da bir direniş grubu, Yunanistan'dan kaçırdığı kopyayı bir askerî sinemada makaraların yerine koydu. Alman askerler ne izlediklerini anlayana kadar keyifle seyretti; anlayınca kimi salonu terk etti, kimi perdeye ateş açtı.
İspanya'da diktatör Francisco Franco 1975'te ölene kadar yasaklı kaldı; ancak Nisan 1976'da vizyona girebildi.
Charles Chaplin'in küreyle dans ettiği sahnenin tohumu, 1928'de çektiği bir ev videosunda atılmıştı; orada da benzer biçimde bir küreyle oynuyordu.
Charles Chaplin senaryonun tamamını kâğıda döktü; doğaçlama olan tek şey uydurma Almancaydı. Dünya dansı sahnesindeki her hareketi bile senaryoda tek tek yazmıştı.
Charles Chaplin, temizlikçi kadın başrolünü karısı Paulette Goddard'a verdi ve setin bütün zeminini ovmasında ısrar etti. Goddard reddedince Chaplin, o kabul edene kadar çekimi durdurdu. (İlişkileri o sıralar sallantıdaydı; bu, davranışını biraz açıklayabilir.)
Charles Chaplin'in bazı mesai arkadaşları onu sondaki barış konuşmasından vazgeçirmeye uğraştı. Bir film satıcısı bu konuşmanın ona gişede bir milyon dolara mal olacağını söyleyince Chaplin "Beş milyon olsa da umurumda değil" diye karşılık verdi.
Charles Chaplin, berberi ilk başta bir duvar kâğıtçısı olarak düşünmüştü.
Filmin yapımını anlatan belgesellere göre Charles Chaplin, Hitler'in Avrupa'daki icraatlarını duydukça onu hicvetmek konusunda giderek daha çok huzursuzlandı. Sonunda Fransa'nın işgali, filmin sonunu değiştirip o ünlü konuşmayı eklemesine ilham verdi.
Konrad Bercovici, Charles Chaplin'in filmi kendisinin verdiği bir senaryodan çaldığını öne sürüp 6.450.000 dolarlık tazminat davası açtı. 1947'de uzlaşıldı: Chaplin, Bercovici'ye 90.000 dolar artı 5.000 dolar tazminat ödedi; karşılığında Bercovici, Chaplin'i filmin tek yazarı olarak tanıdı, senaryonun münhasır haklarını ve kendi iki hikâyesi için ilk opsiyonu ona verdi.
Charles Chaplin bir süre Napoléon Bonaparte'ı anlatan bir filmi yönetip başrolünde oynamayı düşündü. 1936 civarında bir Napoléon senaryosu da yazdı, ama Adolf Hitler ile Benito Mussolini'nin yükselişi karşısında sonunda onun yerine bu filmi yaptı.
Fikir, arkadaşı Alexander Korda'nın Charles Chaplin'in perdedeki hâliyle Adolf Hitler'in biraz benzediğini söylemesiyle doğdu. Chaplin sonradan ikisinin neredeyse aynı hafta doğduğunu (Chaplin 16.04.1889, Hitler 20.04.1889), aşağı yukarı aynı boy ve kiloda olduklarını ve kendi alanlarında zirveye çıkana kadar yoksullukla boğuştuklarını öğrendi. Hitler'in ırkçı baskı ve milliyetçi saldırganlık politikalarını öğrenince de bu benzerlikleri filmde Hitler'e yüklenmek için kullandı.
Filmin yapımına 1937'de başlandı; o sıralar Nazizmi bir tehdit olarak gören insan sayısı, filmin vizyona girdiği 1940'takine göre çok daha azdı. Yine de ilk anti-Nazi hiciv filmi unvanını, dokuz ay önce çıkan The Three Stooges yapımı You Nazty Spy! (1940) kaptı; o da 18 dakikalık bir kısa filmdi.
Charles Chaplin, Paulette Goddard'ın karakterine annesinin adını, Hannah'yı verdi.
Charles Chaplin, dünyanın dört bir yanında insanların barış mesajını kucakladığı sahneler de çekmeyi planlamıştı: vals yapan Alman askerleri, Çinli çocuklara oyuncak atan Japon bombardıman uçakları. Bunların bir kısmını çekmeye başladı, sonra fikirden vazgeçti. O görüntüler oğlunun çektiği ev videolarında kaldı.
Charles Chaplin filmi ilk duyurduğunda, o sırada Nazi Almanyası'na yatıştırma politikası izleyen İngiliz hükümeti filmi yasaklayacağını açıkladı. Ama film vizyona girdiğinde Britanya Almanya'yla savaştaydı ve Blitz'in ortasındaydı; hükümet de filme bakışını tamamen değiştirip onu propaganda değeri olan bir yapım olarak görmeye başladı.
Charles Chaplin, kısmen başka sinemacıların fikrini çalmasından korktuğu için seti çekim boyunca kapalı tuttu. Life dergisi onun diktatör Adenoid Hynkel kılığındaki izinsiz bir fotoğrafını basınca Chaplin dava açıp kazandı; o haftaki sayının yarısı bayilere ulaşmadan toplatıldı.
The Great Dictator (1940): Üniformalı Adenoid Hynkel şaşkın ifadeyleGörsel: Wikimedia Commons · United Artists, Public domain
Prömiyer yaklaşırken Charles Chaplin'in siyasi bir film yapma kumarından endişe etmesi için yeterince sebep vardı. Gallup anketleri Amerikalıların %96'sının ABD'nin Avrupa'daki savaşa girmesine karşı olduğunu gösteriyordu ve stüdyoya Nazi sempatizanlarından tehdit mektupları yağıyordu. Chaplin bir ara New York'taki Longshoreman's Union'da bir dostuna, açılışta çıkabilecek Nazi yanlısı bir gösteriye karşı sendika üyelerinden destek bulunup bulunamayacağını sordu.
Charles Chaplin filme önce "The Dictator" adını vermeyi düşündü. Ama Paramount Pictures'tan bir uyarı geldi: Richard Harding Davis'in aynı adlı romanının hakları onlardaydı ve bu adı kullanırsa 25.000 dolar ödemesi gerekecekti. Chaplin buna yanaşmadı ve başlığa "Great" kelimesini ekledi. (Film Fransa'da "Le Dictateur", Finlandiya'da "Diktaattori", İsveç'te "Diktatorn" adıyla biliniyor.)
Kamera Arkası 10
Hynkel'in büyük konuşması ilk önce San Fernando Vadisi'nde, açık havada, figüranlardan oluşan bir kalabalığın önünde çekildi. Kavurucu sıcağa rağmen Charles Chaplin çekim aralarında figüranları Sherlock Holmes skeçleri ve türlü komik düşüşlerle eğlendirdi. Ama sonunda çekilen görüntülerin hiçbiri kullanılamadı; sahne yeniden çekildi, çünkü Karl Struss dış mekândaki ışığı tutturamamıştı.
Charles Chaplin yıllar sonra ilk kez, her zamanki görüntü yönetmeni Roland Totheroh'un yanına yeni bir isim, Karl Struss'u getirdi. Bunu, Totheroh'un tekniklerini çağın gerisinde bulan ağabeyi Syd Chaplin'in ısrarıyla yaptı. Struss kısa sürede yönetmenin sahneleri tiyatro sahnesindeymiş gibi çekmeyi sevdiğini fark etti ve sonunda Chaplin'i, kurguyu kolaylaştırmak için sahneleri farklı açılardan iki kamerayla çekmeye ikna etti.
Charles Chaplin, Adolf Hitler'in konuşma tarzını kusursuz taklit edebilmek için onun filmlerini saatlerce izledi. Sonunda bunu anlamsız hecelerle arada bir serpiştirilmiş Almanca kelimeleri karıştırarak başardı.
Chaplin'in dehası ilk kez bir grup askerin önünden geçtiği anda parlıyor: askerler Nazi selamı verince yüzüne yayılan o ürkek ifade, klasikleşmiş bir an.
Douglas Fairbanks 1939'da setin ziyaretine geldi ve o sırada çekilen sahneye neredeyse kendini tutamayarak güldü. Charles Chaplin'e el sallayıp ayrıldı; bir hafta içinde öldü. Chaplin onu son kez o gün görmüştü.
Biyografi yazarı David Robinson'a göre Charles Chaplin senaryo süpervizörlerinden nefret eder, onların uyarılarına kulak asmazdı; filmdeki süreklilik hataları da bundan.
Filmin renkli kamera arkası görüntüleri de var; askerlerin bir halk dansına katıldığı, yarım kalmış bir final sahnesine ait elde kalan tek kareler de bunların arasında.
Jack Oakie çekimler başlamadan önce rejimdeydi. Charles Chaplin'in karşısında etkili bir tezat oluşturacak kadar iri görünsün diye yönetmen aşçısına Oakie'yi şişirme talimatı verdi.
Charles Chaplin uçak motoru sesini türlü yollarla taklit etmeye uğraştı, ama ses teknisyenlerinden biri onu geride bıraktı: doğru sesleri almak için doğruca havaalanına gitti.
Charles Chaplin ile Jack Oakie rollerini o kadar sevdi ki günün çekimi bitince de karakterden çıkmadıkları çok oldu; Mary Pickford'un verdiği bir partiye bile tam kostümle gittiler.
Karakterler ve Oyuncular 3
Charles Chaplin, Hynkel'in kostümünü giyince kendini daha saldırgan hissettiğini söylemişti. Yakınları da o karakteri çektiği günlerde onunla çalışmanın daha zor olduğunu hatırlıyor.
Chaplin'in The Pilgrim (1923)'den beri adıyla anılan bir karakteri ilk kez oynadığı film. Ünlü Serseri'ye nadiren isim verilirdi, gerçi çoğu zaman ona Charlie denirdi. Bu filmde de Serseri'yi andıran berber isimsiz kalıyor, ama Tomainia diktatörü Adenoid Hynkel'den film boyunca adıyla söz ediliyor.
Charles Chaplin'in "Tramp" kılığını (melon şapka ve baston) son kullandığı film. Yine Tramp'i oynuyormuş gibi görünse de o karakter aslında bir önceki film Modern Times (1936) ile emekliye ayrılmıştı; Chaplin bu filmi bir "Tramp" filmi saymıyordu.
Göndermeler ve Referanslar 5
İskoç şarkıcı Paolo Nutini, 2014'te çıkan "Iron Sky" şarkısında filmin final konuşmasından parçalar kullandı.
Hynkel'in konuştuğu Almanca baştan sona anlamsız. 'Yahudi mahallesi'ndeki dükkân tabelaları, afişler ve benzerleri ise Esperanto ile yazılmış; 1887'de Polonyalı Yahudi Dr. Ludwik Lejzer Zamenhof'un yarattığı bir dil.
Bollywood'un gişe rekortmeni Sholay'da Asrani'nin oynadığı Gardiyan karakteri bu filmden esinlendi. Gardiyanın sahneye girişi, Adenoid Hynkel'in sarayının büyük salonuna girişinden uyarlandı; Sholay'ın ilerleyen bir sahnesinde gardiyanın bir küreyle oynaması da yine bu filmin ünlü küre sahnesinden geliyor.
Hynkel'in fırtına birlikleri, I. Dünya Savaşı dönemi Alman İmparatorluk ordusunun sivri tepeli miğferlerini (Pickelhaube) tepedeki sivri ucu sökülmüş hâlde takıyor. Üstelik ters takıyorlar: aslında ense koruması olan kısım öne, ön siper de enseye gelmiş.
Looney Tunes'un 1950 tarihli sinema çizgi filmi Rabbit of Seville (1950), The Great Dictator'dan en az iki espri aldı. Berber Hynkel, bir müşterinin kel kafasını Brahms'ın "Macar Dansı No. 5" ezgisi eşliğinde hırpalıyor; "Rabbit"te Bugs Bunny de berber koltuğundaki Elmer Fudd'ı Rossini'nin "Sevilla Berberi" uvertürü eşliğinde aynı şekilde tokatlıyor. Sonra Hynkel koltuğa oturup yanındaki Tomainialıdan hep daha yükseğe çıkmaya çalışıyor; bu da "Rabbit of Seville"de Bugs ile Elmer'ın koltuklarını birbirinden yükseğe pompalamasıyla yeniden canlanıyor.
Derin Anlam 1
Charles Chaplin 1964 tarihli otobiyografisinde, Nazi vahşetinin gerçek boyutunu bilseydi "onların cinayet manyaklığıyla dalga geçemeyeceğini" yazdı.
Kariyer ve Ödüller 3
Oscar'da beş adaylıkla yarıştı: En İyi Film, En İyi Erkek Oyuncu, En İyi Özgün Senaryo, En İyi Özgün Müzik ve Jack Oakie'yle En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu; The Great Dictator'ın adaylıkları bunlardı.
1940 Akademi Ödülleri'nde film beş dalda aday oldu, ama hiçbirini kazanamadı. Hollywood'da 27 yıl geçirmiş olan Charles Chaplin buna çok içerledi. En İyi Erkek Oyuncu ödülünü alan James Stewart (Chaplin'in de aday olduğu dal) törene gitmeyi hiç düşünmüyordu; tören başlamadan saatler önce biri ona gitmesini söyledi. Bu, kazananların törende açıklanana kadar gizli tutulduğu ilk yıldı.
Bu film, Sir Charles Chaplin'in oynadığı tek En İyi Film Oscar adayıdır.
Hayat ve Aile 1
Çekimler sırasında Charles Chaplin ile Paulette Goddard'ın ilişkisi bozulmaya başladı, ama ikisi de ilişkiyi kurtarmak için çok uğraştı. 1942'de Chaplin New York'taki bir davette onu gururla 'karım' diye tanıttı (bu sıfat hep kuşkuyla karşılanmıştı); ama birkaç ay içinde dostça ayrıldılar ve titizliğiyle bilinen Chaplin cömert bir boşanma anlaşmasına razı oldu. 1960'larda ikisi de İsviçre'de yaşıyordu, ama hiç görüşmüyorlardı; bir gün bir kafede karşılaşıp birlikte öğle yemeği yediler. Son karşılaşmaları bu oldu.
Spoiler içeren bilgiler
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Bu film, 1945'te Ay'ın karanlık yüzüne kaçan bir grup Naziyi anlatan Iron Sky (2012)'da karşımıza çıkıyor. Saf öğretmen öğrencilerine filmden 10 dakikalık bir bölüm gösteriyor: Charles Chaplin'in dünyayla dansı var, ama balon yüzünde patlamadan kesiliyor. Sonra filmin tamamını izleyince Nazi ideallerini sorgulamaya başlıyor.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Açılış sahnesinde dev topun çevresindeki mermilerin üstünde "V-3" yazıyor. II. Dünya Savaşı'nda Naziler gerçekten de Londra'ya çevrilmiş dev bir top olan "İntikam Silahı 3"ü (V3) yapmıştı.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Karakterleri birbirine karıştırmamak için Charles Chaplin sahnelerinin çoğunu önce Berber olarak çekti, Hynkel'in sahnelerine ondan sonra geçti.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Berber'in sahneleri çoğunlukla sessiz filmlerin daha yavaş hızında (saniyede 16 kare) çekildi. Charles Chaplin bu karaktere Hynkel'e kıyasla çok daha az diyalog verdiği için bu mümkün oldu; Hynkel sahneleri ise sesli filmin standart hızında çekildi.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Adenoid Hynkel'in küre balonla dansında diktatör küreyi Dünya kendi ekseninde dönüyormuş gibi çeviriyor, ama yanlış yöne: kuzey kutbundan bakınca saat yönünde. Dünya bu yönde dönseydi Güneş batıdan doğup doğudan batardı.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Filmde anlatıldığının aksine "Big Bertha" topu Paris'i bombalamak için kullanılmadı. Big Bertha, Almanların savaşın başında Belçika'yı işgal ederken Belçika kalelerini yıkmak için kullandığı ağır bir topçu silahıydı. I. Dünya Savaşı'nda Paris'i dövmek için kullanılan büyük topun adı ise "Paris Topu"ydu.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Hynkel'in küreyle dansı aslında, onun bir dünya haritasını kesip ülkeleri keyfine göre yeniden dizdiği bir sahne olarak yazılmıştı. Sahne küre dansına dönüşünce Charles Chaplin sekansı iki ay içine yayılan altı günde çekti, üstüne üç gün de yeniden çekim yaptı.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Hynkel'in ilk konuşmasını dinleyen kalabalık, arka projeksiyondaki mekanik kuklalardan oluşuyor. "Heil, Hynkel!" diye selam verirken kollarını makine gibi, hep bir ağızdan kaldırıyorlar.
Spoiler içerir · Derin Anlam
Filmin doruğundaki konuşmada Yahudi Berber, Hristiyan İncil'inin Yeni Ahit kısmındaki Luka İncili'ne gönderme yapıyor.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Hynkel'in konuşmasında tanıdık birkaç Almanca kelime geçiyor. En bilinenleri "Wienerschnitzel" (Viyana usulü galeta unlu dana pirzola) ve "Sauerkraut" (ekşi lahana turşusu); "Leberwurst" ile "Blitzkrieg" de var. Bazı sözcükler Almancaya benzese de konuşma aslında anlamsız. Hynkel filmde birkaç kez küfreder gibi "cheese und cracken!" diyor.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Charles Chaplin'in küçük oğlu Sydney Chaplin, güllenin dev toptan ilk kez çıktığı sahneyi görünce kahkahayı bastı ve çekim mahvoldu.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Benzini Napaloni (Jack Oakie) sarayda Adenoid Hynkel'i (Charles Chaplin) ilk kez ziyaret ettiğinde Oakie, Chaplin'i kabaca "Nasıl gidiyor?" anlamına gelen Yidiş bir sözle selamlıyor.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Berberin fırtına askerleriyle sokakta dövüştüğü sahnede, 30. dakikayı az geçe, askerlerden biri "Why You" derken The Three Stooges'tan Moe gibi ses çıkarıyor; öteki de "He bit my finger!" derken Curly'yi andırıyor.
Spoiler içerir · Göndermeler ve Referanslar
Balon dansı 1920'lerin başından, belki daha da öncesinden beri sevilen bir burlesk dansıydı; 1930'lara gelindiğinde Sally Rand'in balon dansı gösterisi epey ün kazanmıştı. Seyircilerin çoğu Charles Chaplin'in dünya sahnesinde bunu tanıdı ve daha da çok güldü.
Spoiler içerir · Kamera Arkası
Kardeşi Syd Chaplin'in amatör renkli filmle çektiği görüntülere göre Charles Chaplin, balo sahnesinde Madame Napaloni'yi dans ederken göstermeyi ve Hynkel'in onun dans partnerini tekmeleyip yerine geçmesini de denemiş.
Spoiler içerir · İlginç Bilgiler
Sir Charles Chaplin, beş dakikadan fazla süren son konuşmasının tamamı boyunca gözlerini on kereden az kırptı.
Bağlantılı sayfalar
The Kid (1921) — ortak isimler: Charlie Chaplin, Roland Totheroh
Ölçüm çerezi, kabul edene kadar yazılmaz. Ayrıntı gizlilik sayfasında.
Popüler ve son eklenenler
Yalnızca başlıklarda değil, bilgi maddelerinin içinde de arar — örneğin dublör, ilk seçilen oyuncu, gizli gönderme.
